Die Frage, ob und unter welchen Bedingungen Mieterinnen ihre Mietwohnung renovieren müssen, ist eine der zentralen Herausforderungen im Mietrechtsalltag. Die gesetzlichen Rahmenbedingungen sind vielschichtig und oft missverständlich formuliert. Insbesondere die ständigen Urteile des Bundesgerichtshofs (BGH) haben die Rechte und Pflichten von Mieterinnen und Vermieter*innen in den vergangenen Jahren entscheidend geprägt. Dieser Ratgeber fasst die wichtigsten Erkenntnisse aus den Quellen zusammen und gibt umfassende Empfehlungen für eine reibungslose und rechtskonforme Renovierung vor dem Auszug.
Rechtsgrundlage: Was ist tatsächlich Pflicht?
Die zentrale Erkenntnis aus den bereitgestellten Quellen lautet: Mieterinnen sind grundsätzlich nicht verpflichtet, ihre Wohnung bei Auszug umfassend zu renovieren, wenn dies im Mietvertrag nicht ausdrücklich vereinbart ist. Dieses Recht wurde durch mehrere klare Urteile des Bundesgerichtshofs (BGH) gesichert. So hat der BGH sogenannte Endrenovierungsklauseln für unwirksam erklärt, die eine umfassende Rückgabe der Wohnung im Zustand „fachgerecht renoviert“ verlangen, unabhängig vom tatsächlichen Abnutzungsstand oder der Länge der Mietzeit (vgl. Quelle 3). Ein solcher Verzicht auf die Mietdauer ist nach diesen Urteilen unwirksam, da Mieterinnen mit solchen Formulierungen unangemessen benachteiligt werden, insbesondere wenn sie die Wohnung lediglich wenige Jahre genutzt haben.
Die Rechtslage ist somit klar: Eine pauschale Pflicht zur Endrenovierung besteht nicht. Die Verpflichtung entsteht lediglich dann, wenn im Mietvertrag eine wirksame Renovierungsklausel mit ausreichender sachlicher Begründung eingebunden ist. Diese Klausel darf weder starre Fristen vorsehen, noch verlangen, dass alle Tapeten entfernt werden, wenn dies nicht notwendig ist (vgl. Quelle 3 und 5). Die Definition der sogenannten Schönheitsreparaturen ist entscheidend: Es handelt sich um Maßnahmen, die dem Schutz der Instandhaltung und dem Erhalt eines ordnungsgemäßen, bewohnbaren Zustands dienen. Dazu zählen vor allem Malerarbeiten an Wänden und Decken, das Streichen von Fußböden, Heizkörpern und Türen sowie das Lackieren von Fensterrahmen (vgl. Quelle 2). Diese Arbeiten gel gelten als alltägliche Instandhaltung, die dazu dient, normale Abnutzungserscheinungen zu beseitigen, die durch das tägliche Nutzverhalten entstehen.
Die entscheidende Erkenntnis aus den Urteilen des BGH ist, dass Mieter*innen lediglich für Verschleiß und Verschmutzungen haften, die über das Normale hinausgehen. Eine Wohnung, die beispielsweise 20 Jahre genutzt wurde, darf nicht einfach deshalb umfassend neu gestrichen werden, weil die Mietdauer die 10-Jahres-Grenze überschritten hat. Stattdessen ist der tatsächliche Abnutzungsgrad maßgeblich. Ist die Tapete an den Wänden noch intakt, die Farbe an Decken und Wänden durchgehend, und gibt es keine sichtbaren Schäden wie tiefe Löcher oder Risse, ist eine umfassende Renovierung nicht notwendig. Der Mieter ist vielmehr verpflichtet, lediglich jene Arbeiten vorzunehmen, die notwendig sind, um die Wohnung in einen ordnungsgemäßen Zustand zurückzuführen, der für die weitere Vermietung tauglich ist (vgl. Quelle 5).
Unterscheidung: Schönheitsreparaturen, Sanierungen und Modernisierungen
Um die Pflichten klar zu trennen, ist es notwendig, die Begriffe Schönheitsreparaturen, Sanierungen und Modernisierungen voneinander abzugrenzen. Diese Begriffe werden im Alltag oft fälschlicherweise synonym verwendet, haben aber unterschiedliche rechtliche Grundlagen.
Schönheitsreparaturen bezeichnen nach den Quellen vor allem solche Maßnahmen, die der Instandhaltung dienen und durchgeführt werden müssen, um den ordnungsgemäßen Zustand der Wohnung aufrechtzuerhalten. Dazu gehören das Streichen von Wänden und Decken, das Lackieren von Heizkörpern und Türen, das Überstreichen von Fensterrahmen und gegebenenfalls das Streichen von Fußböden, wenn dies notwendig ist (vgl. Quelle 2). Die wichtigste Voraussetzung für eine solche Leistung ist, dass die Mieterin oder der Mieter in der Lage ist, die Arbeiten fachgerecht durchzuführen. Eine sorgfältige Vorbereitung – wie das Abkleben von Ecken, das Vorschieben von Schutzplanen und das Anstreichen mit hochwertigen Farben – ist notwendig, um einen dauerhaften und ansprechenden Eindruck zu erzielen. Wichtig ist zudem, dass die Farbwahl den Empfehlungen des BGH entspricht: Eine neutrale, für eine erneute Vermietung geeignete Farbgestaltung ist anzustreben, also meist eine helle oder weiße Farbe (vgl. Quelle 4).
Sanierungen hingegen bezeichnen umfangreiche Maßnahmen zur Erhaltung des Wohnraums, die notwendig sind, wenn eine Wohnung nicht mehr den heutigen baulichen und hygienischen Anforderungen entspricht. Dazu zählen die Sanierung der Heizungsanlage, der Sanitäranlagen, der Fassade oder der Dachdeckschicht, insbesondere wenn Bauteile baufällig geworden sind (vgl. Quelle 6). Diese Arbeiten fallen grundsätzlich in die Verantwortung des Vermieters und werden aus der Betriebskostennachrechnung abgewirtschaftet. Sie können nicht auf den Mieter übertragen werden. Der Vermieter ist verpflichtet, solche Sanierungen durchzuführen, um die Wohnverhältnisse langfristig zu erhalten. Eine solche Maßnahme ist dann notwendig, wenn die Wohnung nicht mehr bewohnbar ist oder drohende Schäden an Bauteilen vorliegen, die zu Schäden an Dächern, Wänden oder Decken führen könnten.
Modernisierungen sind dagegen Maßnahmen, die darüber hinausgehen, das Objekt lediglich in einen nutzbaren Zustand zu versetzen. Sie zielen auf eine Verbesserung der Energieeffizienz, bessere Wohnverhältnisse oder eine Erhöhung des Marktwerts ab. Beispiele hierfür sind die Installation einer neuen Heizungsanlage, die Dämmung der Fassade oder die Erneuerung von Fenstern auf Energieeffizienzklasse A. Auch solche Maßnahmen können nach der Mietrechtsreform (MiG) zu einer Mietminderung führen, wenn sie nicht ordnungsgemäß umgesetzt werden. Allerdings ist die Mietmiete nur dann zu senken, wenn die Modernisierungsmaßnahmen tatsächlich zu einer Minderung der Miethöhe führen. In der Regel dürfen Vermieter solche Maßnahmen aber nur dann durchführen, wenn sie entweder die Miete für die laufende Laufzeit anpassen oder die Modernisierungskosten über eine Mietminderung an den Mieter weitergeben.
Die Klarstellung durch die Rechtsprechung ist entscheidend: Während Schönheitsreparaturen grundsätzlich Pflicht des Mieters sind, wenn im Mietvertrag wirksam vereinbart, sind Sanierungen und Modernisierungen grundsätzlich Aufgabe des Vermieters. Eine Übertragung der Kosten auf den Mieter ist daher nur zulässig, wenn dies im Mietvertrag ausdrücklich geregelt ist und die Maßnahme der Instandhaltung dient, nicht der Verbesserung.
Mietvertrag und Renovierungsklauseln: Was ist erlaubt?
Die rechtliche Grundlage für die Pflicht zur Renovierung liegt im Mietvertrag. Allerdings ist nicht jedes in den Vertrag aufgenommene Textstück rechtskräftig. Besonders auffällig ist die Tatsache, dass sogenannte starre Renovierungsklauseln mittlerweile als unwirksam gel gel gel gelten. Ein solches Beispiel wäre eine Formulierung wie „jedes Mal, wenn die Mietzeit ein Drittel des Vertragszeitraums überschreitet, ist die Wohnung zu streichen“ oder „alle 5 Jahre ist eine fachgemäße Renovierung der Innenwände vorzunehmen“ (vgl. Quelle 5). Solche Klauseln sind unwirksam, da sie Mieter*innen unangemessen benachteiligen und von der tatsächlichen Abnutzung abweichen.
Stattdessen sind lediglich flexible Renovierungsklauseln zulässig. Sie zeichnen sich durch Formulierungen wie „nach Bedarf“, „im Allgemeinen“ oder „falls erforderlich“ aus (vgl. Quelle 1). Diese Art von Klausel ist wirksam, da sie der Tatsache Rechnung trägt, dass Mieterinnen nur dann renovieren müssen, wenn tatsächlich ein sichtbarer Renovierungsbedarf besteht – also beispielsweise an der Wand Risse, Farbabrieb oder abgeblätterte Stellen sichtbar sind. Die Rechtsprechung des BGH hat hierbei klare Grenzen gezogen: Mieterinnen müssen lediglich für jene Verschleißerscheinungen haften, die durch ihre mietmäßige Nutzung entstanden sind. Nicht zu verwechseln ist dies mit der Pflicht, die Wohnung nach 10 Jahren zu streichen, wenn dies nicht sichtbar notwendig ist.
Darüber hinaus muss die Klausel nicht die Mietpartei benachteiligen. Eine Klausel, die den Mieter verpflichtet, alle Tapeten zu entfernen, ohne dass dies notwendig ist, ist nach einem Urteil des BGH ebenfalls unwirksam (vgl. Quelle 3). Auch die sogenannte Formularklausel, die einer Mieterin oder einem Mieter, die Wohnung unrenoviert überlassen wurde, die komplette Renovierungspflicht auferlegt, ohne dass ein angemessener Ausgleich (z. B. Mietermäßigung) gewährt wurde, ist unwirksam. In solchen Fällen „kippt“ die gesamte Klausel, und die Verantwortung für die Renovierung bleibt beim Vermieter (vgl. Quelle 3).
Ein weiterer wichtiger Punkt ist die sogenannte „Rückgabe in einem ordnungsgemäßen Zustand“. Auch wenn die Mieterin oder der Mieter nicht verpflichtet ist, die Wohnung umfassend zu renovieren, muss sie am Ende der Mietzeit in einem Zustand übergeben werden, der eine erneute Vermietung erlaubt. Das bedeutet: Die Wohnung darf nicht vollkommen verfallen sein. Sie muss sauber, frei von Schimmelspuren und mit intakten Bauteilen sein. Es reicht aus, dass beispielsweise die Wände gestrichen, die Fußböden abgewischt und die Fenster geputzt sind. Wird eine solche Pflicht verletzt, kann der Vermieter Ansprüche geltend machen, beispielsweise auf Mieteinbehrung für fehlende Instandhaltungsarbeiten.
Was gehört zur Schönheitsreparatur? Praxisbeispiele
Um die Begriffe klar voneinander zu trennen, ist es hilfreich, konkrete Beispiele aufzuzählen. Folgende Arbeiten gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel