Die Frage, nach wie vielen Jahren ein Mieter eine Wohnung renovieren muss, ist eine der am häufigsten gestellten Fragen im Bereich der Mietrechtsprechung. Die Antwort ist jedoch nicht einheitlich und hängt von mehreren Faktoren ab: dem Zustand der Wohnung, der Art der Schäden, den Inhalten des Mietvertrags und neuerdings insbesondere dem sogenannten Neuen Renovierungsgesetz. In der Vergangenheit wurde oft behauptet, dass Mieter nach fünf oder zehn Jahren zur Renovierung verpflichtet seien. Doch diese Vorstellung ist weitgehend ein Missverständnis. Tatsächlich ist es der tatsächliche Schadenszustand und nicht die Zeitdauer allein, der über die Pflicht zur Sanierung entscheidet. In diesem Artikel beleuchtenwir die aktuellen gesetzlichen Rahmenbedingungen, die Rechte und Pflichten beider Vertragsparteien und geben einen umfassenden Überblick über die aktuellen Empfehlungen zur Instandhaltung und Instandsetzung von Miwohnungen. Die Erkenntnis: Eine starre Frist für die Renovierung gibt es nicht – stattdessen gel gelten neue, klarere Regelungen, die Mieter entlasten und die Verhältnisse gerechter gestalten.
Rechte und Pflichten nach dem Neuen Renovierungsgesetz: Was hat sich geändert?
Die Neuauflage des Mietrechts mit dem sogenannten Neuen Renovierungsgesetz (NRG) hat tiefgreifende Änderungen im Mietrechtsbereich herbeigeführt, insbesondere bezüglich der Pflichten der Mieter bei Auszug. Zuvor war es gängige Praxis, dass Mieter bei Auszug eine umfangreiche Schönheitsreparatur vornehmen mussten – oft ohne dass dies im Vertrag ausdrücklich geregelt war. Die Neuregelung soll insbesondere die sogenannte „Weiße-Wand-Praxis“ beenden, bei der Mieter verpflichtet waren, die Wände nach der Mietzeit in einem völlig neuen, weißen Zustand zurückzugeben. Dieses Urteil wurde im Jahr 2018 durch das Bundesgerichtshof (BGH) endgültig aufgehoben.
Ein entscheidender Punkt ist, dass Mieter nicht mehr verpflichtet sind, die Wohnung in einem besseren Zustand zurückzugeben als sie sie bei Einzug übernommen haben. Das Urteil des BGH vom 22.08.2018 (Az. VIII ZR 277/16) stellte klar, dass eine solche Verpflichtung, die Wohnung vorzeitig in einem besseren Zustand zurückzugeben, eine unangemessene Benachteiligung des Mieters darstellt. Insbesondere dann, wenn die Wohnung zum Zeitpunkt des Einzugs bereits in einem unrenovierten Zustand war, darf der Vermieter den Mieter nicht verpflichten, sämtliche Gebrauchsspuren des Vormieters zu beseitigen. Dies gilt auch, wenn der Mieter die Wohnung im Zuge seiner Mietzeit lediglich genutzt, aber nicht verändert hat.
Ein weiteres zentrales Merkmer des Neuen Renovierungsgesetzes ist die Aufhebung eindeutiger Verpflichtungen für Schönheitsreparaturen, die auf starren Fristen basierten. Urteile der Gerichte haben bestätigt, dass Klauseln im Mietvertrag, die vorschreiben, dass der Mieter die Wohnung beispielsweise alle fünf Jahre streichen oder neu tapezieren muss, dann unwirksam sind, wenn sie als starre Fristen formuliert sind. Stattdessen gelten lediglich allgemeine, sachgemäße Empfehlungen wie „normalerweise“, „im Allgemeinen“ oder „in der Regel“ – Begriffe, die die Vertragsparteien anpassungsfähig machen. Diese Formulierungen schützen den Mieter vor einem erzwungenen, vorzeitigen Sanierungsdruck.
Zusätzlich gilt: Falls ein Mieter dennoch eine Renovierung vorgenommen hat, obwohl die entsprechende Verpflichtung im Vertrag nicht bestand oder unwirksam war, hat er Anspruch auf Rückgewähr der Kosten. Dieses Recht besteht innerhalb von sechs Monaten ab Auszug. Dies unterstreicht die Bedeutung der Rechtsabsicherung durch Dokumentation – sowohl beim Einzug als auch bei der Rückgabe.
Der tatsächliche Schadenszustand: Maßgeblich für die Renovierungspflicht
Die zentrale Erkenntnis aus der Rechtsprechung und den neueren Gesetzesänderungen ist: Es gibt keine allgemeine gesetzliche Frist, nach der ein Mieter verpflichtet ist, zu renovieren. Stattdessen ist der tatsächliche Zustand der Wohnung entscheidend. Die Verpflichtung zur Instandhaltung entsteht nur, wenn Schäden vorliegen, die über die normale Abnutzung hinausgehen. Diese Unterscheidung ist entscheidend für die Klärung der Rechte und Pflichten.
Nach dem Gesetz haften Mieter weder für alltägliche Abnutzungserscheinungen noch für Flecken, die durch normale Nutzung entstehen. So gilt beispielsweise, dass ein Bodenbelag, der durch die tägliche Belastung durch Schuhe und Möbel abgenutzt ist, keine Renovierungspflicht auslöst. Ebenso sind Farbveränderungen an Wänden, die durch Sonneneinfluss oder alltäglichen Gebrauch entstehen, nicht als Mängel anzusehen, die der Mieter beheben müsste. Lediglich bei Verschleiß, der auf mangelhafte Pflege oder fahrlässiges Verhalten des Mieters zurückzuführen ist, muss der Mieter die Kosten tragen. Zum Beispiel, wenn eine Tür durch wiederholtes Zuschlagen beschädigt wurde, oder wenn ein Teppich durch auslaufende Getränke verfärbt wurde, der Mieter hat hierbei einen Schadensersatzanspruch des Vermieters zu tragen.
Im Gegensatz dazu gelten Schäden, die die Nutzbarkeit der Wohnung beeinträchtigen, als Mietminderungshöhe. Hierzu zählen beispielsweise kaputte Fliesen im Bad, die zu Engpässen führen, oder eine Dusche, die durch Risse undichte Stellen ist. In solchen Fällen hat der Mieter Anspruch auf Instandsetzung durch den Vermieter. Ist die Mieteinstandsetzung nicht innerhalb angemessener Frist erfolgt, kann der Mieter die Miete mindern.
Einige Quellen nennen zudem eine Orientierungshilfe für die durchschnittliche Haltbarkeit von Baumaterialien: - Küche und Bad: Alle 3–5 Jahre erneuerungsbedürftig, da hier die Belastung durch Feuchtigkeit, Hitze und Nässe besonders hoch ist. - Wohn- und Schlafzimmer: 5–8 Jahre, da hier vor allem der Bodenbelag durch Belastung abnutzt. - Nebenräume: 7–10 Jahre, da sie weniger genutzt werden.
Diese Zahlen dienen lediglich als Orientierungshilfe, da der tatsächliche Verschleiß von der Art der Nutzung, der Belastung und der Qualität der Materialien abhängt. So kann ein Laminatboden mit hoher Belastbarkeit auch nach 15 Jahren noch intakt sein, während ein billiger Teppichboden nach 5 Jahren verschlissen sein kann.
Die Bedeutung der Dokumentation des Eingangszustands
Ein zentraler Baustein, um Streitigkeiten bei der Rückgabe der Wohnung zu vermeiden, ist die sorgfältige Dokumentation des Eingangszustands. Ohne Nachweis ist es dem Mieter oft unmöglich, nachzuweisen, dass die Wohnung zum Zeitpunkt des Einzugs bereits mit Schäden behaftet war. Deshalb ist es unerlässlich, dass Mieter bei Einzug Fotos von allen Räumen machen und ein schriftliches Übergabeprotokoll mit dem Vermieter erstellen. Dieses Protokoll sollte die sichtbaren Mängel, wie Risse an Wänden, abgenutzte Bodenbeläge oder defekte Türen, detailliert auflisten.
Falls der Vermieter ein solches Protokoll ablehnt, kann der Mieter es nachträglich erstellen und es dem Vermieter zur Unterschrift vorlegen. Sollte der Vermieter ablehnen, ist es ratsam, den Abschluss durch eine Drittbestätigung (z. B. Makler, Notar, Schlichtungsstelle) zu sichern. Diese Dokumentation kann im Falle von Streitigkeiten im Mietstreitverfahren als zwingender Nachweis gel gelten und schützt den Mieter vor unverhältnismäßigen Ansprüchen des Vermieters.
Besonders wichtig ist dies bei der Rückgabe: Ist beispielsweise eine Wand bereits vor der Mietzeit beschädigt gewesen, und der Mieter hat diese Mängel dokumentiert, kann der Vermieter ihm die Kosten für die Instandsetzung nicht in Rechnung stellen. Andernfalls könnte der Mieter einen Anspruch auf Rückzahlung der Sanierungskosten geltend machen, falls die Verpflichtung zur Renovierung im Vertrag unwirksam war.
Die Rechtsprechung des BGH bestätigt dies eindeutig: Eine Verpflichtung des Mieters, die Wohnung in einem besseren Zustand zurückzugeben, als sie tatsächlich übernommen wurde, ist unwirksam, wenn der Vermieter die Mietwohnung selbst im unrenovierten Zustand zur Vermietung zur Verfügung gestellt hat.
Wo liegen die Grenzen der Pflicht zur Schönheitsreparatur?
Die Begriffe „Schönheitsreparaturen“ und „Instandhaltung“ werden oft synonym verwendet, gelten aber im Rechtsgebrauch als unterschiedliche Begriffsbereiche. Schönheitsreparaturen beziehen sich auf Maßnahmen, die den äußeren Eindruck der Wohnung verbessern, ohne die bauliche Substanz zu verändern. Dazu zählen beispielsweise Streichen der Wände, Austausch von Bodenbelägen, Neuverlegen von Fliesen oder Austausch von Türen und Türrahmen.
Nach dem Neuen Renovierungsgesetz gel gelten folgende Grundsätze: - Mieter sind nicht verpflichtet, Schönheitsreparaturen durchzuführen, sofern dies im Mietvertrag nicht ausdrücklich vereinbart ist. - Eine solche Pflicht kann nur dann gel gel gel gelten, wenn der Vertrag rechtskräftig, klar und eindeutig formuliert ist. - Klauseln, die einen festen Zeitabstand vorsehen (z. B. „alle 5 Jahre neu streichen“), gel gelten als unwirksam, da sie der Mieterin oder dem Mieter eine einseitige Verpflichtung auferlegen, die erheblich über die übliche Abnutzung hinausgeht.
Dasselbe gilt für sogenannte Quotenklauseln, die den Mieter verpflichten, einen Anteil an den Sanierungskosten zu tragen, wenn er vor Ablauf der Mietzeit auszieht. Solche Regelungen haben Gerichte als unwirksam erklärt, da sie den Mieter unangemessen benachteiligen.
Wichtig ist zudem, dass Mieter nicht verpflichtet sind, die Wohnung nach der Mietzeit in einem „optisch perfekten Zustand“ zurückzugeben. Auch hier gilt: Der Eingangszustand ist entscheidend. Ist die Wohnung beispielsweise zum Einzug schon mit abgegrauten Tapeten und abgenutzten Fußböden ausgestattet, hat der Mieter das Recht, die Wohnung in diesem Zustand zurückzugeben – auch wenn die Mieteinheit nach einigen Jahren erneuert wurde.
Einige Quellen empfehlen zudem, dass bei Inanspruchnahme einer Schönheitsreparatur der Mieter den Vermieter ggf. auf die Kostenübernahme hinweisen kann, falls die Maßnahme nicht zum Schutz der Mietwohnung, sondern ausschließlich zur Erhöhung des Mietpreises gedient hat.
Kostenübernahme durch den Vermieter: Wann und wie?
Die Frage, wer die Kosten für eine Sanierung tragen muss, ist eng mit der Art der Maßnahme verknüpft. Im Allgemeinen gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel