Die Übergabe einer Miwohnung nach der Mieterschaft ist oft mit einer Mischung aus Erleichterung und Anspannung verbunden. Neben der Planung des Umzugs und der Rückgabe der Schlüssel steht die Frage im Hinterkopf: Muss ich wirklich renovieren, wenn ich ausziehe? Die Antwort auf diese zentrale Frage ist nicht pauschal „ja“ oder „nein“, sondern hängt von mehreren Faktoren ab, die das deutsche Mietrechtfür Mieter und Vermieter prägen. Die jüngeren Rechtsprechungsbeiträge des Bundesgerichtshofs (BGH) und die aktuelle Gesetzeslage liefern klare Anhaltspunkte, die Mieter entlasten und die Verhältnisse für alle Beteiligten deutlicher gestalten. Dieser Artikel beleuchtet die rechtlichen Grundlagen, die Auswirkungen von Mietverträgen, die Bedeutung von Zustandsabnahmen und die neuesten Änderungen ab 2024 hinsichtlich der Renovierungspflicht bei Auszug.
Keine gesetzliche Renovierungspflicht: Rechtsgrundlage und gesetzliche Rahmenbedingungen
Im deutschen Mietrechtliegt die Pflicht zur Instandhaltung der Miwohnung grundsätzlich beim Vermieter. Diese gesetzliche Verpflichtung ist im § 535 Absatz 1 des Bürgerlichen Gesetzbuches (BGB) verankert. Danach hat der Vermieter die Mietwohnung in einem Zustand zu erhalten, der der Mietvermietung entspricht, und sie in einer Weise zu erhalten, die der Mietzweck verlangt. Dies schließt Maßnahmen zur Erhaltung der baulichen Eignung und des ordnungsgemäßen Zustands ein. Die Instandhaltung umfasst beispielsweise die Instandhaltung von Heizungsanlagen, Dachabdichtungen oder Dachgeschossen. Sie ist somit eine Pflicht des Vermieters, die er allein zu tragen hat.
Im Gegensatz zu den Instandhaltungsmaßnahmen gibt es im deutschen Recht keine gesetzliche Verpflichtung des Mieters, bei Auszug an der Renovierung der Wohnung mitzuarbeiten. Das bedeutet, dass Mieter grundsätzlich nicht dazu verpflichtet sind, Wände neu zu streichen, Fußböden zu revitalesieren oder Böden auszutauschen, wenn diese Arbeiten nicht in einem Mietvertrag vereinbart wurden. Dies ist eine zentrale Erkenntnis, die viele Mieter entlastet, die ansonsten mit hohen Kosten und Aufwand rechnen müssten.
Die Rechtsprechung des Bundesgerichtshofs (BGH) hat in den vergangenen Jahren diese Position vielfach bestätigt und verschärft. Im Jahr 2004 urteilte der BGH erstmals in einem Grundsatzurteil, dass sogenannte starre Renovierungsfristen in Mietverträgen unwirksam seien. Eine solche Klausel könnte beispielsweise besagen, dass der Mieter alle drei Jahre die Wohnung streichen müsse. Diese Verpflichtung sei unzulässig und stelle eine unangemessene Benachteiligung des Mieters dar, da sie von der tatsächlichen Abnutzung der Innenwände abweiche und nicht der tatsächlichen Nutzung entspreche. Die Unwirksamkeit solcher Klauseln führe oftmals zur Unwirksamkeit der gesamten Renovierungsklausel.
Diese Rechtsprechung wurde im Jahr 2015 erneut bestätigt, als der BGH urteilte, dass Mieter nicht verpflichtet seien, Schönheitsreparaturen vorzunehmen, wenn sie die Wohnung in einem nicht renovierten Zustand übernommen hätten. Die Begründung lautete, dass eine solche Pflicht der Mieterin oder dem Mieter eine unangemessene Benachteiligung darstellen würde, da sie die Wohnung in einem schlechteren Zustand als bei Einzug zurückgeben müsste – was der Verkehrssitte widerspricht. Dieses Urteil wurde 2018 erneut bestätigt, wodurch die Rechtslage für Mieter klarer geworden ist: Wer eine Wohnung unrenoviert bezogen hat, muss sie auch nicht renovieren, wenn er sie rückgibt.
Zusammengefasst besagt dies: Es gibt kein Gesetz, das die Renovierung bei Auszug vorschreibt. Die Pflicht zur Renovierung entsteht ausschließlich auf der Grundlage einer vertraglichen Vereinbarung oder aus der Verantwortung des Mieters für Schäden, die er selbst verursacht hat. Für Mieter, die ihre Wohnung in einem nicht renovierten Zustand bezogen haben, ist die Renovierung damit grundsätzlich nicht notwendig.
Schönheitsreparaturen: Vertragsklauseln, Zustandsabnahmen und die Bedeutung des Mietvertrags
Während die gesetzliche Renovierungspflicht fehlt, ist der Mietvertrag oft der Schlüssel für die Frage, ob ein Mieter bei Auszug tatsächlich renovieren muss. Insbesondere bei der sogenannten Schönheitsreparatur – also Maßnahmen wie Streichen von Wänden, Tapezieren von Flächen oder Beseitigen von Flecken – hängt die Verpflichtung von der genauen Formulierung im Mietvertrag ab.
Die Rechtsprechung des BGH hat hier klare Grenzen gezogen. Eine vertragliche Verpflichtung zur Durchführung von Schönheitsreparaturen ist nur dann wirksam, wenn sie dem Mieter zumutbar ist und auf der tatsächlichen Abnutzung oder Beanspruchung der Innenflächen beruht. Eine bloße Fristenregelung – beispielsweise „jedes dritte Jahr wird gestrichen“ – ist nach heutiger Rechtsauffassung unwirksam, da sie dem Mieter eine pauschale, von der tatsächlichen Verwendung abtrennende Verpflichtung auferlegt, die er nicht tragen muss. In solchen Fällen ist die gesamte Klausel unwirksam, und der Mieter ist nicht verpflichtet, die Arbeiten vorzunehmen.
Dabei ist es wichtig, dass Mieter die Vertragsinhalte genau prüfen. Ist die Renovierungspflicht im Vertrag ausdrücklich benannt, beispielsweise in Form einer ausführlichen Aufzählung von Maßnahmen, die der Mieter bei Auszug vornehmen muss, dann ist eine solche Regelung rechtskräftig und verpflichtend. Allerdings muss die Formulierung so klar sein, dass der Mieter sie im Zeitpunkt der Vertragsunterzeichnung versteht und sie nicht als unzumutbar erachtet. Die Rechtsprechung setzt hierbei an der sogenannten „Zumutbarkeit“ an: Der Mieter muss die Maßnahmen nicht leisten, wenn sie ihm nicht zumutbar erscheinen – beispielsweise, wenn die Schäden an der Decke oder den Wänden durch Abnutzung entstanden sind, die über das normale Maß hinausgehen.
Besonders relevant ist zudem die sogenannte Zustandsaufnahme. Diese ist im Mietvertrag entweder vertraglich geregelt oder kann mündlich oder schriftlich erfolgen. Der Mieter hat die Pflicht, bei der Rückgabe der Wohnung die Wohnung in einem Zustand zu übergeben, der dem bei der Übernahme entspricht. Wenn die Wohnung bei Einzug beispielsweise mit einer hellen Tapete ausgestattet war, die nach zehn Jahren Abnutzungsschäden aufweist, muss der Mieter diese nicht neu verlegen. Allerdings muss er bei der Rückgabe die Wohnung so übergeben, dass sie den allgemeinen Verhältnissen entspricht – also besenrein, frei von Schmutz, Gegenständen und Schäden, die er verursacht hat.
Zusätzlich gilt: Sollten Mieter bei der Einzugnahme mit dem Vermieter eine schriftliche Abnahme des Zustands der Wohnung vorgenommen haben, ist dies ein sicheres Argument gegen die Forderung nach Renovierung. Denn der Vermieter kann nicht mehr nachweisen, dass die Wohnung vorher schlecht war, wenn die Abnahme bestätigt, dass alles in Ordnung war.
Was gilt für die Farbgestaltung der Innenwände? Die neuen Regelungen ab 2024
Ein besonderer Punkt, der in der Öffentlichkeit verstärkt diskutiert wurde, betrifft die Gestaltung der Innenwände durch Mieter. Bisher gal gelten die Wände als „neutral“, was bedeutet, dass Mieter, die eine Wohnung mit bunten Farben ausgestattet haben, diese nach der Auszugspflicht wieder in einheitliches Weiß oder Grau zurückführen mussten, um den vorherigen Zustand herzustellen. Diese Vorgabe wurde in der Vergangenheit oft als unzumutbar empfunden, da Mieter ihre Wohnräume nach eigenem Empfinden gestalten durften.
Seit 2024 gibt es nun eine Änderung im Recht, die Mieter entlastet. Nach neuer Rechtslage gel gelten Farben als „neutral“, wenn sie weder auffällig, noch bunt oder auffällig hervorstechend sind. Diese Neuregelung ist ein direktes Ergebnis der Kritik am bisherigen Rechtsansatz, der Mieter zu einer Rückführung in einen „neutralen“ Zustand verpflichtete, der nicht klar definiert war. Die neue Regelung bedeutet, dass Mieter künftig die Freiheit haben, die Wände in einem der gängigen Farbtöne – beispielsweise Grau, Beige, Grau-Beige, Hellgrau – zu streichen, ohne dies rückgängig machen zu müssen.
Die Änderung bedeutet für Mieter: Wenn sie die Wohnung farblich gestaltet haben, ohne dass dies im Mietvertrag geregelt war, und die Farbe als neutral gelten kann, ist die Rückführung in einen weißen Zustand nicht mehr notwendig. Dies ist eine deutliche Entlastung für Mieter, die ihre Wohnung mit persönlichen Farbtönen gestalten wollten, ohne danach wieder aufhübschen zu müssen. Die neue Regelung ist insbesondere für junge Mieter und Haushalte mit Kindern von Bedeutung, die oft eine persönlichere Wohnatmosphäre schaffen möchten.
Wichtig ist dabei jedoch, dass die Farbe dennoch den allgemeinen Verhältnissen entsprechen muss. Eine Wohnraumgestaltung in auffälligen Farben wie leuchtendes Orange oder intensives Türkis könnte nach wie vor als „nicht neutral“ gel gel gel gelten und somit die Rückführung in einen neutralen Zustand notwendig machen. Die genaue Abgrenzung erfolgt nach der subjektiven Wahrnehmung durch einen sachkundigen Dritten. Der Vermieter kann also im Einzelfall prüfen, ob die Farbe als „helliges Grau“ oder „beige“ gelten kann.
Was tun, wenn die Wohnung unrenoviert war? Keine Pflicht, aber was tun?
Ein zentrales Urteil des BGH aus dem Jahr 2015 legt fest, dass Mieter nicht verpflichtet sind, Schönheitsreparaturen vorzunehmen, wenn sie die Wohnung in einem nicht renovierten Zustand übernommen haben. Diese Rechtslage wurde 2018 erneut bestätigt und ist damit verbindlich. Die Begründung lautet, dass eine solche Verpflichtung der Mieterin oder dem Mieter eine unangemessene Benachteiligung darstellen würde, da sie die Wohnung in einem schlechteren Zustand zurückgeben müsste als bei Einzug. Das widerspricht der Verkehrsauffassung und der sogenannten „Gewöhnlichkeitsauffassung“.
Die Praxis zeigt: Viele Mieter übernehmen ihre Wohnung daher bewusst unrenoviert, um spätere Kosten und Aufwand zu vermeiden. Sie können dann bei Auszug auf die Renovierung verzichten – sofern kein Vertragsschreiben vorliegt, das die Umgestaltung vorsieht.
Allerdings gibt es eine wichtige Ausnahme: Wenn Mieter mit dem Vermieter eine finanzielle Vereinbarung getroffen haben, beispielsweise aufgrund einer Mietsenkung oder einer Mietfreiheit, um die Kosten der Renovierung auszugleichen, dann kann dies zu einer vertraglichen Verpflichtung führen. Ein Beispiel: Der Vermieter gewährt dem Mieter zwei Monate Mietfreiheit, weil er die Renovierung selbst übernimmt. In diesem Fall ist die Mietfreiheit ein Ausgleich für die vom Mieter zu tragende Aufgabe. Wird diese Leistung nicht erbracht, kann der Vermieter ggf. die Miete für die beiden Monate zurückfordern.
Wichtig ist zudem: Sollte der Vermieter die Renovierung selbst vornehmen, kann der Mieter bei der Rückgabe der Wohnung auf eine fällige Miete in Höhe der tatsächlich entstandenen Kosten verweisen. Ist die Miete des Mieters beispielsweise 1.200 Euro und der Schaden an der Wand wird mit 800 Euro veranschlagt, hat der Mieter Anspruch auf Mietermäßigung, falls der Vermieter die Kosten trägt.
Was muss der Mieter bei der Rückgabe tun? Überblick der Pflichten
Neben der Renovierungspflicht gibt es eine Reihe von Pflichten, die der Mieter bei der Auszugsrückgabe erfüllen muss. Diese sind zwar nicht an die Renovierung gebunden, aber essenziell für die Rückgabe der Kaution und die reibungslose Übergabe der Wohnung.
Zunächst gilt: Der Mieter hat die Pflicht, sämtliche Gegenstände, die er mitgebracht hat, bei Auszug zu entfernen. Dazu zählen Möbel, Einbauküchen, Einbauschränke, Hochbetten, Bodenbeläge und Einbauten. Diese Gegenstände gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel