Vermieterpflicht zur Renovierung: Was Mieter wissen müssen – Aktuelle Regelungen und rechtliche Grundlagen 2025

Die Frage, wer bei der Mietwohnung für die Renovierung zuständig ist, ist ein zentrales Anliegen vieler Mieter und Vermieter. Insbesondere beim Auszug entstehen häufig Diskussionen, da die Erwartungen an den Zustand der Wohnung oft auseinandergehen. Mit der Einführung neuer gesetzlicher Regelungen ab 2024 hat sich die Rechtslage deutlich entspannt. Dieser umfassende Ratgeber klärt umfassend darüber auf, unter welchen Voraussetzungen der Vermieter verpflichtet ist, die Mietwohnung zu renovieren. Es werden die gesetzlichen Grundlagen des Bürgerlichen Gesetzbuches (BGB), aktuelle Urteile des Bundesgerichtshofs (BGH) und die neuesten Änderungen im Mietrechts-Neubau-Gesetz (MietRechtsNeuG) dargestellt. Zudem werden konkrete Beispiele für erforderliche Arbeiten, Grenzen der Verpflichtung und Maßnahmen zur Rechtsabsicherung aufgezeigt.

Rechtsgrundlage: Wer ist verpflichtet, die Wohnung zu renovieren?

Grundsätzlich trifft die Pflicht zur Instandhaltung und Erhaltung des Mietgegenstandes den Vermieter. Nach § 535 Abs. 1 des Bürgerlichen Gesetzbuches (BGB) ist es eine Hauptpflicht des Vermieters, die Mietsache im vertragsgemäßen Zustand an den Mieter zu übergeben und dafür zu sorgen, dass dieser während der gesamten Mietzeit in diesem Zustand genutzt werden kann. Dies umfasst auch die Beseitigung von Schäden, die durch Abnutzungserscheinungen entstehen. Diese Pflicht erstreckt sich somit auf alle Arbeiten, die notwendig sind, um die bauliche Haltbarkeit und Nutzungsfähigkeit der Wohnung zu sichern. Dazu gehören beispielsweise der Austausch defekter Heizungsrohre, die Instandsetzung von Dachstühlen bei Feuchtigkeitsschäden oder der Austausch einer kaputten Badewanne, die nicht mehr genutzt werden kann.

Allerdings ist zwischen der Instandhaltungspflicht und der sogenannten Schönheitsreparatur zu unterscheiden. Schönheitsreparaturen bezeichnen jene Arbeiten, die der optischen Aufwertung der Wohnung dienen, ohne dass eine bauliche Mängelbeseitigung erforderlich ist. Dazu zählen das Streichen von Wänden, Decken und Türen, das Tapezieren, das Anstreichen von Fußböden oder Heizkörpern sowie das Lackieren von Fenstern und Türen von innen. Diese Arbeiten dienen der Beseitigung von normalen Abnutzungserscheinungen und der Erhaltung eines ansehnlichen Erscheinungsbildes der Wohnung. Ohne ausdrückliche vertragliche Vereinbarung trifft diese Pflicht grundsätzlich den Vermieter. Ist ein Mieter verpflichtet, Schönheitsreparaturen durchzuführen, so unterliegt dies strengen Voraussetzungen, die im Folgenden erläutert werden.

Welche Arbeiten fallen unter die Vermieterpflicht zur Instandhaltung?

Die Instandhaltungspflicht des Vermieters deckt jene Arbeiten ab, die notwendig sind, um die bauliche Haltbarkeit der Mietsache zu sichern. Dazu zählen beispielsweise:

  • Instandsetzung defekter Heizungs- oder Wasserversorgungsrohre
  • Beseitigung von Feuchtigkeitsschäden an Wänden, Decken oder Böden
  • Austausch von defekten Türen, Fenstern oder Türen mit funktionsunfähigen Scharnieren
  • Instandsetzung von Böden, die durch Feuchtigkeit, Ungezieferbefall oder fachliche Mängel nicht mehr nutzbar sind
  • Erneuerung von Dachstühlen oder Dachsparren, die durch Wassereinbruch Schaden erlitten haben

Diese Arbeiten sind unabhängig von einem bestimmten Zeitpunkt oder einer festgelegten Fristenregelung zu leisten. Der Vermieter muss die notwendigen Arbeiten innerhalb einer angemessenen Frist erbringen, sobald er von einem Schaden erfährt. Ist beispielsweise ein Rohrbruch aufgetreten, der zu Wasschäden an Decke und Wand geführt hat, ist der Vermieter verpflichtet, die Schäden fachgerecht zu beseitigen, unabhängig davon, wie lange die Mietschaft bereits besteht. Eine Verschleppung der Instandsetzung ist rechtswidrig und kann zu Schadensersatzansprüchen führen.

Ein besonderes Augenmerk gilt der sogenannten Sanitäreinrichtung. Ist beispielsweise die Badewanne so aufgeraut, dass sie nicht mehr genutzt werden kann, oder ist die Leitung der Spülklosett-Tüte defekt, so handelt es sich um eine Instandhaltungspflicht des Vermieters. Die Beseitigung solcher Mängel ist notwendig, um die Nutzungsfähigkeit der Wohnung zu erhalten.

Warum gel gelten manche Renovierungsklauseln als unwirksam?

Nicht jede Vereinbarung im Mietvertrag zur Renovierung ist rechtskräftig. Insbesondere sogenannte starre Fristenregelungen gel gelten als unwirksam, wenn sie den Mieter unangemessen benachteiligen. Diese Erkenntnis stammt aus mehreren Urteilen des Bundesgerichtshofs (BGH), die im Sinne der Mieter ausgelegt wurden. So ist beispielsweise eine Vereinbarung, die verpflichtet, alle zehn Jahre die gesamte Wohnung neu zu streichen, ohne Rücksicht auf den tatsächlichen Verschleißzustand, unwirksam. Der Mieter ist nicht verpflichtet, bei fehlender Erneuerung von Farbe oder Tapete innerhalb einer solchen Frist eine Renovierung vorzunehmen, wenn die Wände und Decken optisch intakt sind.

Zusätzlich gel gelten solche Klauseln als unwirksam, wenn sie die Mieterin oder den Mieter zu einer umfassenden Renovierung verpflichten, die über den notwendigen Erhaltungsaufwand hinausgeht. Beispielsweise ist es nicht zulässig, wenn im Vertrag verlangt wird, dass bei Auszug die gesamte Wohnung in Weiß gestrichen werden muss. Solche Vorgaben sind unzulässig, da sie die Gestaltungsfreiheit des Mieters unzumutbar einschränken.

Zudem ist eine Klausel unwirksam, wenn sie verlangt, dass die Renovierungsarbeiten ausschließlich durch Fachleute durchgeführt werden dürfen. Ohne ausdrückliche Vereinbarung ist dies nicht zulässig, da es dem Mieter die Möglichkeit nimmt, die Arbeiten selbst vorzunehmen. Ist die Arbeiten dennoch durchgeführt worden, kann der Vermieter die Kosten nicht pauschal ablehnen, wenn die Arbeiten fachgerecht durchgeführt wurden.

Was muss der Vermieter nicht renovieren?

Es gibt jedoch auch Fälle, in denen der Vermieter nicht verpflichtet ist, eine Renovierung vorzunehmen. Diese Fälle sind in den einschlägigen Rechtsvorschriften und Urteilen klar geregelt. Die wichtigsten Ausschlussgründe lauten:

  • Vorhandene Mängel bei Mietbeginn: Ist ein Schaden bereits bei der Übergabe der Wohnung bekannt und wurde der Mieter ausdrücklich darauf hingewiesen, z. B. durch Eintragung im Belegungsprotokoll oder durch die Überprüfung der Fotos vor Aufnahme des Mietverhältnisses, entfällt die Pflicht des Vermieters zur Instandsetzung. Der Mieter kann die Miete ggf. mindern, wenn der Mangel mietminderungswirksam ist.
  • Schäden durch fahrlässiges oder vorsätzliches Verhalten des Mieters: Wenn Schäden durch das Verhalten des Mieters entstanden sind – beispielsweise durch eine unsachgemäße Benutzung der Heizung oder das Umreißen von Wänden –, muss der Vermieter die Kosten für die Instandsetzung nicht tragen. Stattdessen kann der Vermieter Schadenersatz geltend machen, sofern die Schäden nachgewiesen wurden.
  • Schönheitsreparaturen, die dem Mieter vertraglich zugewiesen wurden: Ist im Mietvertrag eine ausdrückliche Vereinbarung getroffen worden, dass der Mieter für die Schönheitsreparaturen zuständig ist, so ist der Vermieter nicht verpflichtet, diese Arbeiten zu erbringen. Allerdings muss auch hier die Klausel wirksam und nicht missbräuchlich formuliert sein.

Darüber hinaus ist es wichtig zu beachten, dass Mietende nicht automatisch die Pflicht haben, die Wohnung in einem „neutralen“ Zustand zurückzugeben. Mit dem Inkrafttreten des Neuen Mietrechts im Jahr 2024 ist eine umfassende Veränderung eingetreten: Mieter müssen die Wohnung nicht mehr in reinem Weiß streichen. Stattdessen dürfen auch helle, dezente Töne gewählt werden, was den Gestaltungsspielraum deutlich erhöht. Dies gilt jedoch nur für die Instandhaltung durch den Mieter – für den Vermieter gel gel gel gelten diese Vorgaben nicht.

Was ist bei der Renovierung beim Auszug zu beachten?

Ein häufiges Missverständnis ist die Annahme, dass Mieter bei Auszug grundsätzlich verpflichtet sind, die Wohnung zu renovieren. Tatsächlich ist dies nur dann der Fall, wenn dies im Mietvertrag ausdrücklich vereinbart ist. Ohne solche Vereinbarung bleibt die gesamte Renovierungspflicht beim Vermieter. Auch wenn im Vertrag Fristen für Schönheitsreparaturen festgelegt sind, etwa „alle zehn Jahre“, ist dies nicht zwingend bindend. Die Rechtsprechung des BGH hat klargestellt, dass solche Fristen unwirksam sind, wenn sie weder auf dem tatsächlichen Verschleißzustand der Wohnung noch auf dem Mietzeitraum beruhen.

Wenn also eine Wohnung nach 15 Jahren Mietzeit noch in einem intakten Zustand ist – die Wände sind sauber, es gibt keine Risse, die Farbe ist trotz Alter noch strahlend –, dann ist eine Renovierung weder notwendig noch verpflichtend. Lediglich bei sichtbaren Schäden wie abgeblättertem Lack, kaputten Bodenbelägen oder starken Abnutzungserscheinungen an Türen und Fenstern besteht die Pflicht zur Instandsetzung.

Wichtig ist zudem, dass Mieter die Arbeiten nachweisen müssen. Ist eine Renovierung durchgeführt worden, sollte dies durch Fotos, Rechnungen und ggf. eine schriftliche Bestätigung durch den Vermieter gesichert werden. Ist der Vermieter unzufrieden, kann er die Arbeiten ggf. beanstanden, wenn sie nicht der vereinbarten Qualität entsprechen. Ist der Mieter aber nachweisen kann, dass die Arbeiten fachgerecht durchgeführt wurden und der Zustand der Wohnung nachweislich verbessert wurde, hat der Vermieter keinen Anspruch auf Rückbau oder Ersatzleistung.

Zusätzlich ist zu beachten, dass Mieter nicht verpflichtet sind, eine Renovierung durchzuführen, wenn die Mietwohnung nachweislich nicht in einem schadhaften Zustand ist. Das bedeutet: Wenn die Wohnung nachweislich in einem intakten Zustand zurückgegeben wird, kann der Vermieter weder die Miete mindern noch einen Schadensersatz geltend machen.

Was gilt für freiwillige Renovierungen durch Mieter?

Mieter haben das Recht, freiwillig Maßnahmen zur Instandhaltung oder Gestaltung der Wohnung vorzunehmen. Dazu gehören beispielsweise das Streichen von Wänden, das Anbringen von Tapeten oder das Befestigen von Regalen. Diese Arbeiten sind grundsätzlich erlaubt, da sie keine bauliche Veränderung darstellen und problemlos rückgängig gemacht werden können.

Allerdings gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel gel

Ähnliche Beiträge